موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجار

by احمد اشرف

Genres: History

172 pages, Paperback

First published January 1, 1980

Reviews

[Saleh Rostami]

کتاب را برای درس سیستم‌های نوآوری دکترابراهیم سوزنچی در دانشگاه شریف خواندم. کتاب مهمی است. اما با وجود کوتاهی‌اش باید آرام آرام و با حوصله و دقت خوانده شود. کتاب درباره ریشه‌های عدم رشد سرمایه داری در ایران است. و احمد اشرف برای پرداختن به این مهم، از مثال‌های تاریخی بی‌شماری استفاده می‌کند که ممکن است برای خواننده حوصله سر بر باشد، اما در مجموع دید مهم و عمیقی به او می‌دهد. اشرف عوامل زیر را به عنوان موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران معرفی میکند:
1. عدم استقلال اصناف
2. دخالت دولت در امور تجاری
3. عدم امنیت کسب و کارها
4. عدم امنیت جان و ناموس مردم
5. ضعف تجار در ایجاد بوروکراسی و دیوان سالاری
6. تمرکز تجار و سرمایه داران بر تجارت و عدم سرمایه گذاری در صنایع
7. وضعیت نیمه استعماری و دخالت دُوَل خارجی در کشور

طرفه آن که اگرخوب بنگریم باوجود بهبود هفت مورد بالا بخصوص موارد چهار و هفت، همچنان ما از موارد بالا رنج می‌بریم.

[منوچهر محور]

کتابی کوتاه، که دلایل داخلی و خارجی رشد نکردن سرمایه‌داری ایران را بررسی می‌کند آن هم در دوره قاجار یعنی زمانی که سرمایه‌داری در اروپا قدرت را به دست گرفت. نتیجه‌گیری موجز و کاملی هم از بحث کتاب در انتهای آن آمده است که خواندن همان می‌تواند خیلی مفید باشد اما حیف است جزئیات مالی و اقتصادی و تحلیل‌های فصل‌های کتاب خوانده نشوند. تحقیق آکادمیک جامعی است. من هر مطلبی درباره مشروطه پیدا کنم می‌خوانم. این یکی از مطالب پرمحتوا در این زمینه بود۰
ص ۱۲۳:

بازاریان ایرانی و در راس آنان تجار بزرگ و سران اصناف در یک سلسله جنبشهای ضد استبدادی و ضد استعماری شرکت جستند و کوشیدند تا سهمی در اداره امور جامعه برای خود بدست آورند. لکن نظر به اینکه قدرت اقتصادی و سیاسی آنان در دوران انقلاب مشروطیت کافی برای استقرار دموکراسی بورژوایی نبود، انقلاب نابالغ آنان به ثمر نرسید و مشروطیت ایران دقیقا در همان لحظه‌ای که بظاهر پیروزی یافت و به استبداد صغیر به یاری نیروهای ایلات و عشایر که متعلق به دوره‌های تاریخی دیگری یودند، پایان داد به خاک سپرده شد و دوباره نیروهای ارتجاعی قدرت را در دست گرفتند و به یاری نیروهای استعماری تحولات اقتصادی و اجتماعی جامعه ایرانی را در مسیر خاصی قرار دادند.

[MJ.Rajabi]

کتاب کم حجم و بسیار روشنگر

اشرف در حدود ۱۲۰ صفحه توضیح می‌دهد چه عواملی مانع این شد که نهاد بازار در ایران آنچنان که باید قدرت نگرفت؟
در دو دسته دلیل عوامل داخلی و اثرات استعمار خارجی باید این سوال را جستجو کنیم.

در دسته عوامل داخلی، ساختار و ماهیت شهر های اسلامی است که ارگ(جایگاه قدرت سیاسی و حکومت)، مسجد جامع(جایگاه‌ نهاد دین و روحانیت) و بازار (جایگاه تجّار) در کنار هم هستند و قدرت سیاسی و روحانیت اجازه عرض اندامی به شکل گیری بازار نمیدهد. مورد دیگر به آثار نظام ایلاتی و ملوک الطوایفی و ناامنی بازار و مزاحمت های عشایر و این نوع حکومت برای رونق بازار است.

از طرف دیگر به عواملی می پردازد که شرایط نیمه استعماری (جنوب در اختیار انگلیسی و شمال زیر سلطه روس ها) چگونه موجب سرکوب رونق بازار ها میشوند، شامل تسلط بر نهاد های اقتصادی مانند بانک ها و گمرک ها تسلط داشتند و مانع شکل گیری بانک داری نوین از سنتی در ایران میشدند، عدم توسعه راه های ارتباطی، تخصص ایرانی ها در صادرات مواد خام مورد نیاز بازار های بین‌المللی واز طرفی اعتیاد به مصرف کالاهای وارداتی که موجب زوال صنعت نساجی میشود و ....

در این مابین به واکنش های تجّار به شرایط اقتصادی و سیاسی در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی میپردازند. که با تاسیس مجلس وکلای تجّار شروع میشود، در نهضت تنباکو به اوج میگیرد و در انقلاب مشروطه به کمال میرید، اگر چه این تلاش ها دوانی نمی آورد و دوره استبداد صغیر شروع میشود ...