Λήμματα στο Εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν Ελευθερουδάκη

by Νίκος Καζαντζάκης

Η συνδρομή του Νίκου Καζαντζάκη στο μεγαλειώδες έργο ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ υπήρξε σημαντική. Στη διάρκεια των ταξιδιών του και συχνά για βιοποριστικούς λόγους, ο συγγραφέας αγωνιζόταν να εντοπίσει πηγές και να συλλέξει στοιχεία για τα πρόσωπα και τα θέματα των λημμάτων που συνέταξε στο Λεξικό.

«Μπροστά στα μάτια μας ξεδιπλώνεται μία συμπληρωματική πτυχή του Νίκου Καζαντζάκη, η οποία συνήθως λανθάνει υπό το βάρος της λογοτεχνικής του ταυτότητας. [...]
Μέσα από τον κατάλογο των ευρεθέντων λημμάτων , συντάκτης των οποίων δηλώνεται ο Καζαντζάκης, αντικρίζει ο αναγνώστης λαμπρά ονόματα από το στερέωμα του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου πολιτισμού. Ο εξειδικευμένος μελετητής του έργου του εύκολα θα εντοπίσει και θα αναγνωρίσει τους άξονες που καθόρισαν τη σκέψη του και τον απασχόλησαν στα συγγράματά του: η φιλοσοφία, η θρησκεία, η ηθική, η κριτική, η λογοτεχνία, η ποίηση, η ιστορία, ο πολιτικός στοχασμός, οι καλές τέχνες, και οι ειδικές γνώσεις του περί Γάλλων (πάνω από τα μισά λήμματα που φέρουν την υπογραφή του αφορούν μορφές των Γαλλικών Γραμμάτων), Γερμανών, Ρώσων, Ισπανών, Άγγλων κ.α., αποκαλύπτουν τον γνώριμο Καζαντζάκη. [...]

Για άλλη μια φορά η συνεισφορά του Νίκου Καζαντζάκη αποδεικνύεται πολύτιμη: ακόμη και αν αξιολογήσουμε τα γραφόμενά του με τα αυστηρά κριτήρια της επιστημονικής μεθόδου και της ακριβολογίας, που οφείλουν να διέπουν τα λήμματα ενός λεξικού, ο λογοτέχνης αναφαίνεται πλάι στον ερευνητή, όταν με μια φράση προσδίδει ενίοτε έναν τόνο πιο προσωπικό, παρακάμπτοντας την σκόπελο της τυπικής πληροφορίας. Ως εκ τούτου, ένα απλό λήμμα μετατρέπεται σε γοητευτικό ανάγνωσμα με τη σφραγίδα ενός κορυφαίου συγγραφέα, και ο επιστημονικός λόγος γίνεται εργαλείο και έργο τέχνης.»

Μαρία Γιαρούκου
Διδάκτωρ Γαλλικής Γλώσσας & Φιλολογίας

341 pages, Paperback

First published January 1, 2011

About the author

Ο Νίκος Καζαντζάκης (English: Nikos Kazantzakis) υπήρξε ένας από τους πιο πολυσχιδείς και δημιουργικούς Έλληνες συγγραφείς του 20ού αιώνα, γνωστός για το πλούσιο συγγραφικό του έργο που εκτείνεται από το μυθιστόρημα και την ποίηση έως το θέατρο, τη φιλοσοφία και τη μετάφραση, αλλά και για τη βαθιά στοχαστική του διάθεση που διαμόρφωσε τη δική του κοσμοθεωρία. Γεννημένος στο Ηράκλειο Κρήτης, μεγάλωσε σε μια εποχή πολιτικών αναταραχών και κοινωνικών αλλαγών, οι οποίες επηρέασαν έντονα την προσωπικότητα και την πνευματική του πορεία. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, όπου μαθήτευσε κοντά στον Ενρί Μπερξόν και ήρθε σε επαφή με τις σύγχρονες φιλοσοφικές και λογοτεχνικές τάσεις. Από τα πρώτα του κιόλας έργα φάνηκε η ανησυχία του για τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα, η αναζήτηση νοήματος μέσα από τη θρησκεία, την τέχνη, την επιστήμη και την πολιτική. Ταξίδεψε σε πολλές χώρες, όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Ρωσία, η Ιαπωνία, η Κίνα και η Αγγλία, και κάθε του ταξίδι κατέγραφε εντυπώσεις που μετουσίωνε σε έργα γεμάτα ζωντάνια, στοχασμό και αλληγορία. Πολιτικά δραστήριος, διατέλεσε για μικρό διάστημα υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Σοφούλη και ασχολήθηκε με θέματα εκπαίδευσης και πολιτισμού, ενώ συνεργάστηκε και με διεθνείς οργανισμούς όπως η UNESCO. Η πνευματική του παραγωγή είναι τεράστια: τα μυθιστορήματα «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», «Καπετάν Μιχάλης», «Ο τελευταίος πειρασμός» και «Ο φτωχούλης του Θεού» είναι έργα που γνώρισαν παγκόσμια αναγνώριση και μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες, μεταφέροντας τη φωνή της ελληνικής ψυχής σε διεθνές κοινό. Ιδιαίτερα ο «Ζορμπάς» έγινε παγκόσμιο λογοτεχνικό και πολιτιστικό σύμβολο, χάρη και στη διάσημη κινηματογραφική του μεταφορά. Παράλληλα, ασχολήθηκε με την ποίηση, με κορυφαίο του έργο την «Οδύσεια», ένα μνημειώδες επικό ποίημα σε 33.333 στίχους, το οποίο εκφράζει την αδιάκοπη αναζήτηση του ανθρώπου για ελευθερία και υπέρβαση. Στον τομέα της μετάφρασης, προσέφερε σημαντικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας στο ελληνικό κοινό, μεταφράζοντας μεταξύ άλλων την «Θεία Κωμωδία» του Δάντη και έργα του Ομήρου, του Νίτσε και του Δαρβίνου. Ο Καζαντζάκης διαμορφώθηκε πνευματικά από ποικίλες επιρροές: τον χριστιανισμό, τον βουδισμό, την αρχαία ελληνική σκέψη, τον υπαρξισμό, τη φιλοσοφία του Μπερξόν, αλλά και τις εμπειρίες του από την πολιτική και την κοινωνία. Η σκέψη του χαρακτηρίζεται από την ένταση ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα, την ανάγκη να υπερβεί κανείς τα όριά του και να αγωνιστεί για ελευθερία, αλήθεια και δημιουργία. Προκάλεσε πολλές φορές αντιδράσεις για τις τολμηρές του ιδέες, ιδίως σε σχέση με τη θρησκεία, με αποτέλεσμα η Ορθόδοξη Εκκλησία να καταδικάσει ορισμένα έργα του. Ωστόσο, η πνευματική του δύναμη και η λογοτεχνική του αξία αναγνωρίστηκαν διεθνώς. Υπήρξε υποψήφιος επανειλημμένα για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, χωρίς όμως να το κερδίσει, αν και η παγκόσμια απήχηση του έργου του τον καθιστά έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής του. Στην προσωπική του ζωή, παντρεύτηκε δύο φορές και βρήκε στο πλευρό της Ελένης Καζαντζάκη μια σύντροφο που στήριξε και διέσωσε το έργο του. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ταξιδεύοντας και γράφοντας ακατάπαυστα, μέχρι τον θάνατό του στο Φράιμπουργκ, ενώ η σορός του αναπαύεται στο Ηράκλειο. Η επιγραφή στον τάφο του, «Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι λεύτερος», συνοψίζει με τον πιο λιτό και δυνατό τρόπο την κοσμοθεωρία του. Ο Καζαντζάκης άφησε μια παρακαταθήκη που υπερβαίνει τα σύνορα της Ελλάδας, με έργα που αγγίζουν τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, και εξακολουθεί να εμπνέει αναγνώστες, στοχαστές και καλλιτέχνες σε όλον τον κόσμο, αποτελώντας έναν αληθινά οικουμενικό συγγραφέα που έδωσε νέα πνοή στη νεοελληνική λογοτεχνία.

Reviews

[Kyriakos Sorokkou]

Πρότζεκτ Νίκος Καζαντζάκης

1) Όφις και κρίνο (1906)
2) Σπασμένες Ψυχές (1908)
3) Ο Νίτσε εν τη Φιλοσοφία Δικαίου & Πολιτείας (1909)
4) Συμπόσιον (1922)
5) Ασκητική: Salvatores Dei (1927)
6) Ταξιδεύοντας Ρουσία (1956)
7) Ιστορία της Ρωσικής λογοτεχνίας (1930)
7) 8) Τόντα Ράμπα (1934)

9) Λήμματα στο Εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν Ελευθερουδάκη

Όταν ένας διαβάσει τον τίτλο αυτού του βιβλίου: Λήμματα στο Εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν Ελευθερουδάκη θα του φανεί πως είναι ένα αρκετά βαρετό βιβλίο. Θα σκεφτεί ότι θα διαβάσει τριακόσιες κάτι σελίδες από εγκυκλοπαίδεια, αλλά στην τελική δεν ήταν έτσι διότι αυτό το βιβλίο ήταν πολύ πιο ενδιαφέρον από το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη Τόντα Ράμπα.

Ο Καζαντζάκης μεταξύ του 1927 και του 1931 για να βγάλει τα προς το ζην δούλεψε ως λημματογράφος στο δωδεκάτομο εγκυκλοπαιδικό λεξικό του Κώστα Ελευθερουδάκη.

Με εξαίρεση τον πρώτο τόμο, ο Καζαντζάκης έγραψε λήμματα για όλους τους υπόλοιπους τόμους και γράμματα, με εξαίρεση τα γράμματα Α, Η, Ξ, Ψ, Ω.
Και επειδή ο Καζαντζάκης είναι λογοτέχνης τα λήμματά του ουσιαστικά είχαν να κάνουν κυρίως με την λογοτεχνία την φιλοσοφία και την ιστορία. 

Από τα 233 λήμματα που έγραψε τα περισσότερα ήταν για Γάλλους.
137 λήμματα, ένα ποσοστό γύρω στα 59%• πάνω από τα μισά. 
Στη δεύτερη θέση είναι τα λήμματα για Γερμανούς με 46 στο σύνολο και ένα ποσοστό σχεδόν 20%. 
Ακολουθούν οι Ρώσοι με 17, οι Ιταλοί με 7, οι Ισπανοί, οι Άγγλοι, και οι Ινδοί με 6, οι Βέλγοι, οι Ελβετοί, και οι Ολλανδοί με 2 λήμματα και από ένα η Αυστρία και η Φρυγία.

Άρα με εξαίρεση την Ινδία και την Φρυγία, όλα τα λήμματα αφορούσαν ευρωπαίους λογοτέχνες και φιλοσόφους, ιστορικά πρόσωπα και λογοτεχνίες. 

Λόγω του ότι ο Καζαντζάκης ήταν γνωστής της γαλλικής γλώσσας και λογοτεχνίας όπως και της γερμανικής έδωσε βάρος σε Γάλλους και Γερμανούς, και δεν λημματογράφησε καθόλου Έλληνες. Με εξαίρεση τον Ελ Γκρέκο που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ως Ισπανός πολίτης.
Επιπρόσθετα λημματογράφησε για τις λογοτεχνίες της Ινδίας της Ισπανίας της Γερμανίας και της Γαλλίας. Για την Ρωσική θα έβγαζε το 1931 δικό του βιβλίο.

Τότε χωρίς Βικιπαίδεια και Ίντερνετ η δουλειά του Καζαντζάκη ήταν δύσκολη. 
Να αναζητεί σε Παρίσι και Ελλάδα από βιβλιοθήκη σε βιβλιοθήκη πηγές και πληροφορίες για τα λήμματα που έπρεπε να γράφει και να παραδώσει, και να πάρει και τον μισθό που είχε τόσο πολύ ανάγκη. 

Αλλά τα κατάφερε και έχουμε σήμερα ένα βιβλίο που περιέχει τούτη την σκληρή δουλειά του Καζαντζάκη. 
Και επειδή είναι ουσιαστικά κάθε λήμμα και μια βιογραφία λογοτέχνη ή ιστορικού προσώπου το βρήκα ως βιβλίο ιδιαίτερα ενδιαφέρον και καθόλου μονότονο όπως νόμιζα.